Loading...
Амьсгалын замын өвчинд Монголчуудын хэрэглэж ирсэн байгалийн гаралтай эмийн түүхий эдийн этноботаникийн судалгаа
Зохиогч
Ц.Амаржаргал
Ц.Шинэцэцэг
Б.Энхтуул
Б.Баясгалан
Б.Мөнхзул
Э.Буянжаргал
Д.Энхжаргал
Д.Төртүших
Он
2023 оны арван нэгдүгээр сарын 3
Төрөл
journal article
Journal
Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан
Volume
19
Issue
5
Start Page
12
End Page
16
ISSN
2959-6947
Хураангуй
Үндэслэл: Угсаатны зүйн ургамал судлал буюу этноботаник нь тухайн бүс нутгийн ургамал, тэдгээрийн эрүүл мэндэд үзүүлэх ашиг тус, практик хэрэглээ, нутгийн соёл, ард түмний дунд уламжлагдан ирсэн мэдлэгийг системчлэн судалдаг шинжлэх ухаан юм. Монголчууд амьтан, ургамал, эрдсийн гаралтай эмийн түүхий эдийг газарзүйн хувьд ялгаатай бүс нутагт хэрхэн ашигладаг талаарх мэдээлэл нь анагаах ухааны үнэ цэнтэй эх сурвалж болох билээ. Иймд олон зууны турш монголчуудын дунд өргөн хэрэглэгдэж, амьдрал дээр туршигдсан байгалийн гаралтай эмийн түүхий эдийг судлах нь чухал ач холбогдолтой байна. Зорилго: Амьсгалын замын өвчинд байгалийн гаралтай эмийн түүхий эдийг монголчууд хэрхэн хэрэглэж байсан туршлагыг нэгтгэн дүгнэх, ач холбогдол, хэрэглээ зэрэг үзүүлэлтийг этноботаникийн аргаар судлах. Арга, аргачлал: Энэхүү этноботаникийн судалгааг 2023 оны 2 сараас 5 сарын хооронд Монгол Улсын 17 аймгийн 154 мэдээлэгчээс 535 мэдээ баримт цуглуулж боловсруулсан. Мэдээлэгчдээс ирсэн байгалийн гаралтай эмийн түүхий эдийг хэрэглэх өвчнийг олон улсын өвчний ангилалтай (International classification of disease 10th edition, ICD-10) дүйцүүлэн, амьсгалын замын өвчнөөр 9 ангилсан. Үүнд: амьсгалын замын үрэвсэлт өвчнүүд: J00-06. Хатгаа, уушгины үрэвсэлт өвчнүүд: J09-18. Багтраа, багтраат байдал, бронхиектаза: J44-47 кодын хүрээнд тус тус хамаарна. Этноботаникийн тоон шинжилгээний үр дүнг мэдээлэгчийн зөвшилцлийн индекс (МЗИ, Informant Consensus Factor, ICF), ашиглалтын индекс (АИ, Use value, UV), харьцангуй давтамжийн индекс (ХДИ, Relative frequency citation, RFC), үнэн байдлын түвшингийн индекс (ҮБТ, Fidelity level, FL), алдартай байдлын түвшин (АБТ, Relative popularity level, RPL), эрэмбээр зэрэглэх (ЭЗ, Rank order priority, ROP), овгийн ач холбогдлын индекс (ОАХИ, Family importance value, FIV) зэрэг тоон үзүүлэлтүүдийг ашиглан тооцоолов. Судалгааны мэдээ баримтыг Google scholar, Scopus, PubMed, ResearchGate, Web of science, Directory of Open Access Journals, BASE зэрэг мэдээллийн хөтчүүдээс мэдээ материалыг цуглуулсан, мөн уламжлалт анагаах ухааны жорын найрлагыг “Ардын эмчилгээний уламжлалт арга засал” М. Цэрэнсүрэн, Д. Батхүү, “Жүрү досил”, “Хар дом судрын хэлхээс”, “Онцар гадон дэр зод”, “Анагаах ухааны дөрвөн үндэс’’ зэрэг номуудаас нэгтгэн бэлтгэж Жаккардын индекс (ЖИ, JI) буюу төсөөтэй байдлын илтгэгчийг харьцуулан дүгнэж статистик боловсруулсан. Судалгааны ажлын асуумж нь 6 бүлгийн хүрээнд 26 хаалттай асуумж, 3 нээлттэй асуумжаас бүрдэнэ. Судалгааны асуумжийн найдвартай байдлыг Коронбахын альфа ашиглан тооцоолоход 0.815 (81.5%) байв. Үр дүн: 33 овгийн 126 зүйл ургамлыг дурдсанаас буурцагтан (Fabaceae) овгийн ургамал хамгийн их (21.25%) байсан ба Жигдын овог (Elaeagnaceae FIV = 0.140) хамгийн өндөр ач холбогдол, үнэ цэнэ бүхий овог нь байна. Нийт ургамлуудыг эрэмбээр зэрэглэхэд Нөмрөгт банздоо (Saussurea involucrata Kar.et.Kir), Ээрэм шарилж (Artemisia macrocephla Jacquem), Ланцуй тарваган шийр (Thermopsis lanceolata R.Br), Урал чихэр өвс (Glycyrrhiza uralensis Fisch.), Говийн ганга (Thymus gobicus Tschern.), зэргийг тус тус хамгийн өргөнөөр хэрэглэж ирсэн байна. Дүгнэлт: Цаашид энэ төрлийн судалгааны ажлыг эрчимжүүлж ханиад, томуу, ларингит, амьсгалын замын түгээмэл тохиолдох эмгэгүүдийг эмчлэх, байгалийн гаралтай эмчилгээний өндөр үр дүнтэй эмийн бүтээгдэхүүнийг гарган авах боломж бидэнд байгааг дээрх судалгаанаас дүгнэж байна. Мөн бидний судалгааны үр дүн нь уламжлалт анагаах ухааны амьсгалын замын өвчинд хэрэглэдэг жорын найрлага дахь эмийн ургамлуудын 15 хувь, орчин үеийн анагаах ухаанд хэрэглэгддэг ургамлын гаралтай эм бэлдмэлийн 3 хувьтай нь төсөөтэй байна.
Background: Ethnobotany is a science that systematically studies local plants, their health benefits, practical uses, and knowledge passed down among local cultures and folks. Information about how Mongolians use medicinal raw materials of animal, plant, and mineral origin in geographically different regions can be a valuable source of medicine. Therefore, it is crucial to study natural medicinal raw materials that have been widely used and tested in life among Mongolians for many centuries. Aim: The purpose of our research is to summarize the experience of how Mongolians used natural medicinal raw materials for respiratory diseases, and to study the parameters such as importance and usage by ethnobotanical methods. Materials and Methods: This ethnobotanical study was conducted by collecting 535 data from 154 informants in 17 provinces of Mongolia between February and May 2023. The diseases associated with the use of natural medicinal raw materials from the informants were classified into 9 respiratory diseases according to ICD-10 (International classification of Diseases 10th edition). These include inflammatory Acute upper respiratory infections: J00-06, Influenza and pneumonia: J09-18, Asthma, bronchiectasis, and bronchiectasis: categorized J44-47. The result was analyzed by ethnobotanical indices, including Informant Consensus Factor (ICF), Use value (UV), Relative frequency citation (RFC), Fidelity level (FL), Relative popularity level (RPL), Rank order priority (ROP), Family importance value (FIV). The pharmaceutical for respiratory disease data was collected from Google Scholar, Scopus, PubMed, ResearchGate, Web of Science, Directory of Open Access Journals, BASE, and the composition of traditional medicine recipes prepared and compiled from books such as “Traditional Methods of folk medicine” by Tserensuren M, Batkhuu D, “Juru Dosil”, “Har Dom Sutra Chain”, “Ontsar Gadon Der Zod”, “Four Basics of Medicine. The similarity between the study data, pharmaceuticals and Mongolian traditional recipes were compared by Jaccard index (JI). The questionnaire consists of 26 closed questionnaires and 3 open questionnaires in 6 groups, including information about the participant, raw material consumption, preparation storage, dosage frequency, results, side effects, growing environment, and lifestyle. The reliability of the survey questionnaire was calculated using Crohn Bach’s alpha, 0.815 (81.5%). Results: Among the 126 species from 33 families, plants of the Fabaceae family were the most important (21.25%), and the Elaeagnaceae (FIV = 0.140) was the highest value family. When ranking the plants by the order of usage value, Saussurea involucrata Kar.et.Kir, Artemisia macrocephla Jacquem, Thermopsis lanceolata R.Br, Glycyrrhiza uralensis Fisch., Thymus gobicus Tschern., have been used the most widely, respectively. In the future, by intensifying this type of research work, we can conclude from the above research that we have the opportunity to obtain highly effective medicinal products for the treatment of colds, flu, laryngitis, and common respiratory diseases. In addition, our data was similar around 15 percent of medicinal plants in traditional medicine recipes for respiratory diseases and 3 percent of herbal medicines used in modern medicine. Conclusions: 1. Out of 126 species of plants of 33 families, plants of the leguminous (Fabaceae) family were the most (21.25%), and the Jigd family (Elaeagnaceae FIV = 0.140) was the family with the highest importance and value. When ranking the plants in order, Saussurea involucrata Kar.et.Kir, Artemisia macrocephla Jacquem, Thermopsis lanceolata R.Br, Ural licorice (Glycyrrhiza uralensis Fisch.), Gobi’s thyme (Thymus gobicus) Tschern.), have been used the most widely, respectively. In the future, by intensifying this type of research work, we can conclude from the above research that we have the opportunity to obtain highly effective medicinal products for the treatment of common colds, flu, laryngitis, and respiratory diseases. 2. 15 percent of medicinal plants used in recipes for respiratory diseases in traditional medicine and 3 percent of herbal medicines used in modern medicine are based on traditional medicine use.
Нэмэлт мэдээлэл
Бүрэн эх: https://journal.mnums.edu.mn/index.php/emsu/article/view/919
Эшлэл
Ц.Амаржаргал, Ц.Шинэцэцэг, Р.Норовням, Б.Энхтуул, Х.Даариймаа, Б.Баясгалан нар. Амьсгалын замын өвчинд Монголчуудын хэрэглэж ирсэн байгалийн гаралтай эмийн түүхий эдийн этноботаникийн судалгаа. Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан. 2023;19(5):12-16.