Loading...
Ходоодны хорхой өвчний сурвалжийн судалгаа
Зохиогч
Он
2026 оны тавдугаар сарын 22
Төрөл
journal article
Journal
Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан
Volume
22
Issue
5
Start Page
302
End Page
307
ISSN
2959-6947
Хураангуй
Үндэслэл: Ходоодны архаг өвчлөл, түүний дотор Helicobacter pylori-той холбоотой эмгэгүүд нь хүн амын эрүүл мэндэд өндөр ачаалал үүсгэдэг. Монголын уламжлалт анагаах ухааны сонгодог эх сурвалжуудад ходоодны өвчлөлийг “Xодоодны хорхой өвчин”, “Бадганы хорхой”, “Чанх” зэрэг ойлголттой холбон тайлбарласан байдаг боловч эдгээрийг эх сурвалжийн түвшинд нэг загвараар түүвэрлэн харьцуулсан судалгаа хомс байна. Зорилго: Уламжлалт анагаах ухааны эх сурвалжууд дахь “Ходоодны хорхой өвчин”-ий тухай онолын ойлголт, нэршил, ангилал, шинж тэмдэг, эмчилгээний зарчим, жор болон эмийн түүхий эдийг нэг загвараар түүвэрлэн шинжилж, эх сурвалж хоорондын нийтлэг ба ялгаатай шинжийг тодорхойлохын зэрэгцээ зарим ойлголтыг H.pylori-ийн талаарх орчин үеийн мэдлэгтэй харьцуулан тайлбарлах. Арга, аргачлал: Судалгааг эх бичиг, сурвалж судлалд тулгуурласан чанарын судалгааны загвараар хийв. “Бумши”, “Анагаах ухааны дөрвөн үндэс”, “Эм заслын саран хаан”, “Алтан хадмал”, “Бидэр-Онбо”, “Манаглхантав”, “Дөрвөн рашаан”, “Увдисын далай”, “Маш гайхамшигт хуримын сан” зэрэг эх сурвалжууд, Монгол, Төвд мэргэдийн бүтээлүүдийг хамруулж, бичвэрийн судалгаа, сэдвээр бүлэглэх арга, агууламжийн шинжилгээ, герменевтик тайлал болон харьцуулан жиших аргыг хэрэглэв. Мөн Helicobacter pylori-ийн хэлбэр, эмгэг жам, шинж тэмдэг болон Руда6 жорын зарим түүхий эдийн судлагдсан байдлыг хязгаарлагдмал байдлаар харьцуулан авч үзэв. Үр дүн: Сонгодог сурвалж, бүтээлүүдэд ходоодны хорхой өвчнийг ходоодонд байрлах, хоол шингээлтийн сулрал, муу зөөлөн ба ялзрах үйл явцтай холбоотой, бадганы илүүдэл болон хий-шар-бадганы зохицлын алдагдлаар нөхцөлдөх өвчин гэж тайлбарласан байдаг. Хорхойн гадна байдлыг мушгиралдсан, нарийн урт, түүдэг мэт бөөгнөрсөн, заримдаа цагаан болон улаан өнгөтэй хэмээн дүрсэлсэн нь H.pylori-ийн спираль хэлбэр, хөдөлгөөнт шинжтэй шууд адил биш боловч дүрслэлийн хувьд харьцуулан авч үзэх боломжтой байна. Давтагдсан шинжүүдэд ходоод эвхэрч өвдөх, хутгаар хатгаж буй мэт өвдөх, цээж хорсох, гашуун болон исгэлэн усаар огих, бөөлжих, хоол шингэхгүй байх, бие сульдах зэрэг шинжүүд багтаж байлаа. Эмчилгээний хувьд ялзрал арилгах, хорхой амирлуулах, хоол шингээлтийг дэмжих, бадганы илүүдлийг тэнцвэржүүлэх зарчим давамгайлж, Руда-6 зэрэг жорын бүрэлдэхүүнд ордог зарим түүхий эд нь орчин үеийн судалгаанд нянгийн эсрэг, үрэвслийн эсрэг болон ходоод хамгаалах боломжит үйлдэлтэй гэж тэмдэглэгдсэн байна. Дүгнэлт: Ходоодны хорхой өвчний тухай уламжлалт ойлголт нь нэршил, эмгэг жам, шинж тэмдэг, эмчилгээний зарчим, эмийн түүхий эд, жорын хэрэглээний хувьд харьцангуй цогц бүтэцтэй байна. Энэхүү судалгаа нь уламжлалт эх сурвалж, бүтээлүүдийн мэдээллийг системчилж, H.pylori-той шууд адилтгахгүйгээр харьцуулан тайлбарлах, цаашдын ангилал, фармакологийн болон эмнэлзүйн судалгаанд ашиглах суурь хэрэглэгдэхүүн болно гэж үзэж байна.
Background: Chronic gastric disorders, including Helicobacter pylori-related diseases, remain an important health issue. In classical Mongolian medical sources, gastric disorders are described through concepts such as gastric parasitic disease, badgan worm and tsankh. However, these descriptions have not been sufÏciently synthesized through a source-based approach. Aim: This study aimed to systematically summarize terminology, etiology, pathogenesis, classification, symptoms, treatment principles, prescriptions and medicinal raw materials related to gastric parasitic disease in traditional Mongolian medical sources, and to cautiously compare selected concepts with modern knowledge of H.pylori. Materials and Methods: A qualitative source-study design was used. Classical and commentary sources, including Bumshi, the Four Medical Tantras, Moon King of Therapy, Altan Khadmal, Bider-Onbo, Managlkhantav, Four Nectars, Uvdisyn Dalai and Mash Gaikhamshigt Khurimyn San, were reviewed. Textual analysis, thematic coding, content analysis, hermeneutic interpretation and comparative analysis were applied. A limited comparison with H.pylori morphology, pathogenesis and symptoms, as well as selected research directions on ingredients of Ruda-6, was included. Results: The sources describe gastric parasitic disease as a condition associated with badgan predominance, digestive weakness, putrefactive processes and accumulation in the stomach. Traditional descriptions such as twisted, thin, long and bundled forms were not considered identical to H.pylori, but they may be compared cautiously with the spiral and motile characteristics of the bacterium at a descriptive level. Repeated symptoms included epigastric pain, stabbing or twisting pain, bitter or sour regurgitation, vomiting, indigestion and weakness. Treatment principles mainly included resolving putrefaction, pacifying the worm, supporting digestion and restoring the balance of badgan. Some medicinal materials used in Ruda-6 have been discussed in modern research in relation to antimicrobial, anti-inflammatory or gastroprotective effects, which may provide a basis for further experimental studies. Conclusion: The traditional concept of gastric parasitic disease has a relatively comprehensive structure in terms of terminology, pathogenesis, symptoms, treatment principles, medicinal raw materials, and prescription use. This study systematizes information from traditional sources and related works and, without directly equating it with H. pylori, provides a basis for comparative interpretation and a foundational resource for future classification, pharmacological, and clinical research.
Нэмэлт мэдээлэл
Бүрэн эх: https://journal.mnums.edu.mn/index.php/emsu/article/view/1730
Эшлэл
АГУУ (AGU), С.Сээсрэгдорж, Ж.Байгалмаа. Ходоодны хорхой өвчний сурвалжийн судалгаа. Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан. 2026;22(5):302-307.