Loading...
Сүмбэ хамба Ишбалжирын бүтээл дэхь гоо зүйн үзэл
Зохиогч
Он
2026 оны хоёрдугаар сарын 3
Төрөл
journal article
Journal
Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан
Volume
22
Issue
1
Start Page
237
End Page
239
ISSN
2959-6947
Хураангуй
Удиртгал: Сүмбэ хамба Ишбалжир (1704-1788) нь XVIII зууны Монголын анагаах ухаан, соёл, сэтгэлгээний түүхэнд бие, сэтгэл, оюуны зохирлыг нэгдэл болгон үзсэн цогц философийг хөгжүүлсэн нэрт эрдэмтэн байв. Түүний 1751-1785 онд бичсэн эмнэлзүйн дөрвөн бүтээл нь хожим “Дөрвөн Рашаан” хэмээн алдаршсан бөгөөд өвчин эмгэгийн тухай төдийгүй хүний гоо сайхан, ёс суртахуун, ариун цэвэр, биеийн төгөлдөр байдлыг уялдуулсан “дотоод гоо зүйн” үзэл санааг тусгасан юм. Ишбалжир гадаад төрх, үнэр, үс, дуу хоолой зэрэг шинжүүд нь дотоод эрхтний тэнцвэр, сэтгэл зүйн болон оюуны төлөв, ариун цэврийн дэглэмтэй салшгүй холбоотой гэж үзсэн нь төвөд анагаах ухааны гурван гэм онолтой уялдсан үзэл юм. Тэрбээр гоо сайхны эмчилгээг зөвхөн биеийн үзэмжид бус, сэтгэл зүйн эрүүл байдал, нийгмийн ухамсар, ёс суртахуунтай холбон авч үзсэн. Тэрээр зохиолдоо хүүхдийн бие, оюуны хөгжлийг анхаарч, өнгө зүс сайжруулах эмчилгээ, билэг оюуныг хөгжүүлэх зан үйл, нэр хайрлах, буян хишгийг бататгах аргыг нарийвчлан заажээ. “Рашааны Цагаан Шүүдэр” бүтээлд тэмдэглэгдсэн хүүхдийн сэтэрхий уруул засах мэс ажилбар нь Монголд гоо заслын мэс заслын анхны бичмэл баримт бөгөөд Хятадын уламжлалт анагаах ухааны мэдлэгийг Монголын эмчилгээний дадлагатай уялдуулсан онцлогтой. Иймд Сүмбэ хамба Ишбалжир хүний гоо зүй, эмнэлзүйн мэдлэгийг нэгдмэл цогц болгон уялдуулж, “бие-хэл-сэтгэлийн нэгдэл” философийн хүрээнд эрүүл мэнд, гоо зүй, ёс суртахуун, амьдралын чанарыг нэгтгэн үзэх үндсийг бататгасан юм.
Background: Sumpa mkhanpo Ye shes dpal ’byor (1704-1788) was a prominent scholar in 18th-century Mongolian medicine, culture, and thought, who developed a comprehensive philosophy integrating the harmony of body, mind, and spirit. His four clinical works, written between 1751 and 1785 and later known as the Four Medicinal Elixirs, addressed not only diseases but also human beauty, ethics, hygiene, and physical well-being, reflecting a concept of “inner aesthetics.” Ye shes dpal ’byor regarded external features such as appearance, scent, hair, and voice as inseparably linked to the balance of internal organs, psychological and intellectual states, and hygienic practices, in accordance with the Tibetan medical theory of the three humours. He viewed cosmetic treatments not merely as enhancements of physical appearance but as practices supporting psychological health, social awareness, and moral development. He emphasised the holistic care of children from early life, detailing methods to improve complexion, cultivate intelligence, assign meaningful names, and reinforce virtues, illustrating his systematic approach to human development. Furthermore, his work The White Dew of Medicinal Elixir documents surgical correction of cleft lips in children, representing the earliest written record of cosmetic surgery in Mongolia and demonstrating a creative integration of Chinese medical knowledge with local medicinal resources and practices. Thus, Sumpa mkhanpo Ye shes dpal ’byor uniquely combined knowledge of aesthetics and clinical medicine, implementing innovative concepts in Mongolian traditional medicine. His approach linked beauty treatments with personal value, mental health, social conscience, and ethical cultivation, grounded in a philosophy of the “unity of body, speech, and mind,” and established a framework for integrating health, aesthetics, morality, and quality of life in Mongolian medical thought.
Нэмэлт мэдээлэл
Бүрэн эх: https://journal.mnums.edu.mn/index.php/emsu/article/view/1605
Эшлэл
Н.Батсайхан, Д.Цэрэндагва, Ө.Батчимэг. Сүмбэ хамба Ишбалжирын бүтээл дэхь гоо зүйн үзэл. Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан. 2026;22(1):237-239.