Loading...
Арьсны өвчний үед хэрэглэдэг ургамлын гаралтай эмийн түүхий эдийн этноботаникийн судалгаа
Зохиогч
Б.Нурдана
Л.Дэнсмаа
Ч.Хонгорзул
Б.Туяацэцэг
Ж.Эрдэнэчимэг
Д.Ариунзаяа
С.Уранбайгаль
Ц.Амаржаргал
Он
2026 оны есдүгээр сарын 15
Төрөл
journal article
Journal
Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан
Volume
22
Issue
6
Start Page
26
End Page
31
ISSN
2959-6947
Хураангуй
Үндэслэл: Арьсны өвчин нь дэлхий дахинд өндөр тархалттай бөгөөд Монголчуудын дунд ургамлын гаралтай түүхий эдийг арьсны эмгэгийн үед уламжлалт болон ахуйн түвшинд хэрэглэсээр байгаа ч хэрэглээний давтамж, мэдээлэгчдийн зөвшилцөл, соёлын ач холбогдлыг тоон аргаар системтэй үнэлсэн судалгаа хомс байна. Зорилго: Улаанбаатар хотын иргэдийн арьсны өвчний үед хэрэглэдэг ургамлын гаралтай эмийн түүхий эдийн талаарх уламжлалт мэдлэг, хэрэглээний онцлог, соёлын ач холбогдлыг этноботаникийн тоон үзүүлэлтээр тодорхойлох. Арга, аргачлал: Судалгаанд арьсны өвчний үед хэрэглэгддэг ургамлын зүйлийн бүрдэл, хэрэглээний хэлбэр, давтамж, үр нөлөө, гаж нөлөө, бэлтгэх болон номхотгох аргын талаарх мэдээллийг бүртгэн авч, Ашиглалтын индекс (UV), Харьцангуй давтамжийн индекс (RFC), Мэдээлэгчийн зөвшилцлийн индекс (ICF), Үнэн байдлын түвшин (FL), Харьцангуй алдартай байдлын түвшин (RPL), Эрэмбээр зэрэглэх (ROP), Соёлын ач холбогдлын индекс (CII), Жаккард индекс (JI), Шеннон– Вийнерийн олон янз байдлын индекс (SDI) зэрэг этноботаникийн тоон үзүүлэлтүүдээр үнэлэв. Статистик боловсруулалтыг Microsoft Excel 2016 программаар хийв. Судалгааг АШУҮИС-ийн Судалгааны ёс зүйн хяналтын хорооны зөвшөөрөл (Протокол №25-06/03-03) болон дүгнэлт (Протокол №26/03-Б02)-ийн хүрээнд гүйцэтгэв. Үр дүн: 36 овгийн 73 зүйл ургамал бүртгэгдэж, Гол гэсэртэн, Сарнайн, Шүхэртэн, Сараана овгийн ургамал зонхилж байв. Хэрэглэх аргын хувьд хандлан угаалга, шавшлагаар хэрэглэх 29.6%, шүүсийг шууд түрхэх 18.9%, нухашлан тавих 18.1% байв. Зуун наст (Aloe barbadensis) UV=0.19, RFC=0.128, CII=0.19, RPL=1.00, ROP=100 үзүүлэлтээр хамгийн өндөр үнэлэгдсэн ба Нугараа алтан товч, Говийн ганга, Яшилдуу чацаргана, Их таван салаа мөн өндөр эрэмбэлэгдэв. Мэдээлэгчийн зөвшилцлийн индекс нь арьсны дулааны түлэгдэлд 0.82, ил шарханд 0.77, идээт батганд 0.76 зэрэг үзүүлэлттэй байв. Уламжлалт жорын 126 түүхий эдтэй 18 зүйл давхцаж, JI=10%; H′=3.4184, E=0.7967 гарав. Мэдээлэгчдийн 40.8% зовуурь багассан, 61.9% гаж нөлөө илрээгүй гэж мэдээллэв. Дүгнэлт: Арьсны өвчний үед ургамлын гаралтай түүхий эд хэрэглэх уламжлалт мэдлэг Улаанбаатар хотын иргэдийн дунд хадгалагдан байна. Өндөр эрэмбэлэгдсэн ургамлуудыг цаашдын фитохими, фармакологи, аюулгүй байдал, стандартчиллын судалгаанд зорилтот байдлаар сонгох боломжтой. Эдгээр үр дүн нь клиникийн үр нөлөөний шууд нотолгоо бус, уламжлалт хэрэглээ ба мэдээлэгчдийн туршлагын хэмжүүр болох боломжтой.
Background: Skin diseases are highly prevalent worldwide. Although plant-derived medicinal materials continue to be used among Mongolians for the traditional and household management of dermatological conditions, studies that systematically quantify their frequency of use, informant consensus, and cultural significance remain limited. Aim: To determine the traditional knowledge, patterns of use, and cultural significance of plant-derived medicinal materials used for dermatological conditions among residents of Ulaanbaatar using quantitative ethnobotanical indices. Materials and Methods: Information was collected on the diversity of plant species used for dermatological conditions, modes and frequency of use, perceived effectiveness, adverse effects, and methods of preparation and processing. The collected data were evaluated using quantitative ethnobotanical indices, including the Use Value (UV), Relative Frequency of Citation (RFC), Informant Consensus Factor (ICF), Fidelity Level (FL), Relative Popularity Level (RPL), Rank Order Priority (ROP), Cultural Importance Index (CII), Jaccard Index (JI), and Shannon–Wiener Diversity Index (SDI). Statistical analyses were performed using Microsoft Excel 2016. The study was conducted with the approval of the Research Ethics Review Committee of the Mongolian National University of Medical Sciences (Approval Protocol No. 25-06/0303 and Ethical Opinion Protocol No. 26/03-B02). Results: A total of 73 plant species belonging to 36 families were documented, with species from the Asteraceae, Rosaceae, Apiaceae, and Liliaceae families being predominant. Regarding modes of use, 29.6% of the remedies were prepared as infusions or decoctions and applied as washes or topical applications, 18.9% involved the direct application of plant juice, and 18.1% were applied as mashed plant material or poultices. Aloe barbadensis showed the highest ethnobotanical importance, with UV= 0.19, RFC=0.128, CII=0.19, RPL=1.00, and ROP=100. Nugaraa altan tovch, Gobi thyme, yashilduu sea buckthorn, and greater plantain were also highly ranked. The Informant Consensus Factor was highest for thermal burns (ICF=0.82), followed by open wounds (ICF=0.77) and pustular acne (ICF=0.76). Eighteen species overlapped with the 126 medicinal materials recorded in traditional medicinal prescriptions, yielding a Jaccard Index of JI=10%. The Shannon–Wiener diversity index was H′=3.4184, with an evenness value of E=0.7967. Among the informants, 40.8% reported a reduction in symptoms, while 61.9% reported no adverse effects associated with the use of plant-derived medicinal materials. Conclusions: 1. Among residents of Ulaanbaatar, information was documented on the use of 73 plant species belonging to 36 families for skin diseases. Knowledge of these plants was transmitted mainly within families, and topical methods of use, including washing with herbal infusions, rinsing, and direct application of expressed plant juice, were predominant. 2. According to the quantitative ethnobotanical indices, Aloe vera showed the highest values for use, citation frequency, and cultural importance. Matricaria chamomilla L., Thymus gobicus Tschern., Hippophae rhamnoides L., and Plantago major L. also ranked highly. The highest Informant Consensus Factor (ICF) values were observed for thermal burns, open skin wounds, and acne vulgaris.
Нэмэлт мэдээлэл
Бүрэн эх: https://journal.mnums.edu.mn/index.php/emsu/article/view/1741
Эшлэл
Б.Нурдана, Л.Дэнсмаа, Ч.Хонгорзул, Б.Туяацэцэг, Ж.Эрдэнэчимэг, Д.Ариунзаяа нар. Арьсны өвчний үед хэрэглэдэг ургамлын гаралтай эмийн түүхий эдийн этноботаникийн судалгаа. Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан. 2026;22(6):26-31.