Loading...
Аюурвед ба Монгол анагаах ухаанд мэс заслын өвчний ангиллын зарчмын харьцуулалт
Зохиогч
Он
2026 оны дөрөвдүгээр сарын 28
Төрөл
journal article
Journal
Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан
Volume
22
Issue
4
Start Page
97
End Page
101
ISSN
2959-6947
Хураангуй
Үндэслэл: Монголын уламжлалт анагаах ухаан нь Энэтхэгийн Аюурвед, Төвөд болон Хятадын анагаах ухааны олон талт эх сурвалжийн уялдаа холбоонд тулгуурлан хөгжсөн өвөрмөц мэдлэгийн сан юм. Ялангуяа Аюурведийн суурь зохиол болох “Аштанга Хридая Самхита” нь Төвөд, Монголын анагаах ухааны идеологийн үндэс болсон Анагаах ухааны дөрвөн үндэс зохиогдоход гол нөлөө үзүүлсэн гэж судлаачид үздэг. Хэдийгээр МУАУ-ны түүхэн хөгжлийг Б.Жигмэд, Ш.Болд, Я.Ганбаяр нарын эрдэмтэд судалсан боловч Аюурведийн мэс заслын ойлголт Монгол ахуйд хэрхэн нутагшиж, анхны эх сурвалжаасаа хэрхэн хувьссаныг харуулсан текст хоорондын (intertextual) харьцуулсан судалгаа дутмаг байна. Иймд Сүмбэ хамба Ишбалжир, Миндол Номун Хаан Жамбалчойжиданзанпэрэнлэй зэрэг Монгол мэргэдийн бүтээлд туссан АВАУ-ны мэс заслын уламжлалыг илрүүлэн тогтоох нь МУАУ-ны түүхэн төлөвшлийг ойлгоход нэн чухал ач холбогдолтой юм. Зорилго: Монголын уламжлалт анагаах ухааны тодорхой эх сурвалжуудад Аюурведийн анагаах ухааны ойлголт, тэр дундаа өвчний ангилал зүй болон мэс заслын уламжлал хэрхэн туссаныг задлан шинжилж, нэгтгэн дүгнэх аргыг ашиглан, Монгол эмч нарын эмнэлзүйн хэрэглээндээ хэрхэн уламжлан авч, баяжуулсан зүй тогтлыг гаргахад оршино. Арга, аргачлал: Судалгаанд Аюурведийн “Сушрута Самхита” (1907), “Аштанга Хридая Самхита” болон Монголын сурвалж бичгүүд болох Сүмбэ хамба Ишбалжирын “Дөрвөн рашаан” (1994), Миндол Номун Хааны “Увдисын далай” (2014) зэрэг бүтээлүүдийг ашиглав. Судалгааг гүйцэтгэхдээ сэдэвчилсэн кодчилол (Thematic analysis), агуулгын дүн шинжилгээ (Content analysis) болон эх сурвалж харьцуулан судлах аргуудыг ашигласан. Түүнчлэн сурвалж бичиг судлалд мэдээллийг цомхотгох зорилгоор кодлон ангилах (Coding) аргачлалыг хэрэглэв. Үр дүн: Сонгогдсон сурвалж бичгүүдэд агуулгын (Content analysis) болон сэдэвчилсэн кодчиллын (Thematic coding) шинжилгээ хийхэд Аюурведийн арга зүйд суурилсан, мэс ажилбар шаардах 28 төрлийн өвчний ангилал тодорхойлогдов. Үүнд гэмтэл согог, эрхтэн тогтолцооны эмгэгүүдээс гадна халдварт болон арьсны өвчнүүд багтаж байна. Сүмбэ хамба Ишбалжирын “Рашааны цагаан шүүхэр” бүтээлд эдгээр 28 өвчний 42.8%-ийг халдварт эмгэг, 23.8%-ийг бэртэл гэмтэл эзэлж байгаа бол “Увдисын Далай”-д халдварт өвчин 47.05%, бэртэл 24.0%-ийг тус тус эзэлж байна. Хоёр сурвалжид хоёуланд нь найман төрлийн кодоор шинжилгээ хийхэд “Эмчилгээ”-ний код хамгийн өндөр давтамжтай (n=22-25) илэрсэн нь Монгол мэргэд Аюурведийн практик заслын зааврыг түлхүү өвлөн авсныг харууллаа. Дүгнэлт: Аюурведийн мэс заслын болон өвчний ангиллын зарчим нь МУАУ-ны сурвалжуудад механикаар хуулбарлагдаагүй, харин Монгол орны цаг уур, ахуйн онцлогт тохирон системчлэгдсэн байна. Сүмбэ хамба Ишбалжир болон бусад Монгол эрдэмтэд Аюурведийн “Shalya Tantra” буюу мэс заслын ухааныг халдварт өвчин болон бэртэл гэмтлийг анагаах практик арга техникээр баяжуулан хөгжүүлсэн нь МУАУ-ны мэс заслын бие даасан хөгжлийг тодорхойлж байна.
Background: Traditional Mongolian Medicine (TMM) is a unique repository of knowledge developed through the integration of Indian Ayurveda, Tibetan medical theories, and various therapeutic methods from Chinese medicine. Scholars emphasize that the "Ashtanga Hridayam Samhita," a foundational Ayurvedic text, played a pivotal role in the formation of the "Four Medical Tantras" (FMT), which serves as the ideological basis for both Tibetan and Mongolian medicine. Although historians such as B. Jigmed, Sh. Bold, and Ya. Ganbayar have explored the general historical development of TMM, there remains a significant gap in intertextual comparative research regarding how Ayurvedic surgical concepts were localized and adapted within the Mongolian context. Thus, identifying the Ayurvedic surgical traditions reflected in the works of prominent Mongolian scholars, such as Sumbe Khamba Ishbaljir and Mindol Nomun Khan Jambalchoijidanzanperinlei, is essential for a deeper understanding of the historical evolution of TMM. Aim: The purpose of this study is to analyze the reflection of Ayurvedic concepts—specifically disease taxonomy and surgical traditions—within selected sources of TMM and to determine the patterns of how Mongolian physicians adopted and enriched these practices in their clinical applications. Materials and Method: The study utilized the Sushruta Samhita (English ed., 1907) and Ashtanga Hridayam Samhita as primary Ayurvedic references, alongside Mongolian historical sources, including Sumbe Khamba Ishbaljir’s Four Medical Tantras (1994 edition) and Mindol Nomun Khan’s Ocean of Instructions (2014 edition). Research methods included thematic analysis, content analysis, and comparative source studies. Furthermore, systematic coding methods adapted for historical source research were employed to efficiently condense the extensive information within the materials. Results: Content and thematic analysis of the selected sources identified 28 distinct types of surgical diseases categorized based on Ayurvedic methodology. These include physical trauma, systemic disorders, and various infectious and dermatological conditions. In Sumbe Khamba Ishbaljir's White Parasol of Healing, infectious diseases accounted for 42.8% and physical injuries for 23.8% of these surgical cases, while in the Ocean of Instructions, infectious diseases represented 47.05% and injuries 24.0%. Across both sources, the "Treatment" code appeared with the highest frequency (n=22–25), demonstrating that Mongolian scholars prioritized the inheritance of practical surgical instructions over theoretical abstraction. In terms of practical application, the use of complex ointments consisting of over 15 ingredients, such as pearls, coral, and ivory, for treating weapon wounds aligns with Ayurvedic pharmacological theories. Additionally, unique methods such as diagnosing "Brain Displacement" through string measurement and extracting embedded foreign objects (metal or wood) using leopard gall and ivory confirm that Ayurvedic surgical tactics were localized and enriched within the Mongolian medical tradition. Conclusion: The study concludes that the principles of Ayurvedic surgical and disease taxonomy were not merely copied into Mongolian sources but were systematically adapted to the Mongolian climate and lifestyle. Mongolian scholars, including Sumbe Khamba Ishbaljir, enriched the Ayurvedic Shalya Tantra (Surgical Science) with practical techniques and unique medicinal compositions for managing infectious wounds and trauma, thereby defining the independent developmental trajectory of surgery within Traditional Mongolian Medicine.
Нэмэлт мэдээлэл
Бүрэн эх: https://journal.mnums.edu.mn/index.php/emsu/article/view/24
Эшлэл
Э.Даваадулам, Н.Батсайхан, Ч.Батнайрамдал. Аюурвед ба Монгол анагаах ухаанд мэс заслын өвчний ангиллын зарчмын харьцуулалт. Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан. 2026;22(4):97-101.